Λίγο πριν τον Δεκαπενταύγουστο, η φράση «Καλή Παναγιά» ακούγεται παντού, λειτουργώντας όπως το «Καλό Πάσχα». Ωστόσο, η συγκεκριμένη ευχή έχει προκαλέσει αντιδράσεις από ιεράρχες που τη θεωρούν λανθασμένη. Τι ισχύει πραγματικά από γλωσσολογικής πλευράς και πώς εξηγείται η χρήση της;
Η φράση χρησιμοποιείται κυρίως λίγο πριν τον Δεκαπενταύγουστο, και ουσιαστικά λειτουργεί όπως το «Καλό Πάσχα» ή το «Καλά Χριστούγεννα». Στο πλαίσιο αυτό, η «Παναγιά» λειτουργεί μεταφορικά, δηλαδή δεν εννοούμε το πρόσωπο της Παναγίας, αλλά την ημέρα της γιορτής της, δηλαδή την Κοίμηση της Θεοτόκου στις 15 Αυγούστου. Έτσι, η ευχή σημαίνει: «να περάσεις καλά μέχρι και την Παναγιά», ή «καλή εορτή της Παναγίας».
Γλωσσικά, η φράση δεν είναι λάθος. Είναι μια ευχή που ακολουθεί τη λογική άλλων παρόμοιων ευχών, όπως «Καλή Ανάσταση» ή «Καλή Πρωτοχρονιά». Η φράση είναι σύντομη, οικεία, και λειτουργεί ως σήμα κατατεθέν του ελληνορθόδοξου πολιτισμού.
Οι αντιδράσεις και η θέση των ιεραρχών
Τα επιχειρήματα εκείνων που υποστηρίζουν ότι η συγκεκριμένη ευχή θα πρέπει να εξοστρακιστεί από την καθημερινότητά μας συνοψίζονται στο εξής: Η Παναγία, βάσει της διδασκαλίας της θρησκείας μας, είναι κάλλιστη –όχι απλά καλή– και η ευχή στερείται νοήματος.
Τη συγκεκριμένη άποψη φαίνεται να ενστερνίζεται και ο μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου, ένας εκ των ιεραρχών που υποστήριξαν με σθεναρότητα ότι δεν θα πρέπει να βαφτίζονται τα παιδιά των ομόφυλων ζευγαριών.
«Τα τελευταία χρόνια, επικράτησε μια μόδα που λέει Καλή Παναγιά, τι θα πει καλή Παναγιά! Λέμε καλό Χριστό; Εμείς λέμε Καλά Χριστούγεννα είναι γεγονός, λέμε Καλό Πάσχα είναι γεγονός» δήλωσε πέρυσι σε κήρυγμά του.
Η γλωσσολογική προσέγγιση της φράσης
Όμως, πόσο δίκιο έχει ο ιεράρχης; Σε όλες τις γλώσσες, τα ευκόλως εννοούμενα παραλείπονται σε φράσεις που είναι εξαιρετικά κοινόχρηστες και τα δύο μέρη μιας συζήτησης αντιλαμβάνονται αμφότερα περί τίνος ο λόγος. Επιπλέον, ο πλεονασμός είναι κάτι που είναι συνυφασμένο με τη γλώσσα, προκειμένου να δηλωθεί κάτι σε υπερθετικό βαθμό.
Σχετικές διευκρινίσεις παρείχε με περσινή ανάρτησή της στο Facebook η Ομότιμη Καθηγήτρια Γλωσσολογίας στο Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, Πηνελόπη Καμπάκη.
«Καταρχήν δεν υπάρχει πλεονασμός στις ευχές που έχουν το καλό/καλή/καλά στην αρχή τους και που, εκ πρώτης όψεως, μοιάζουν ταυτολογικές ή υπερβολικές. Αλλά και πλεονασμό να το θεωρήσουμε, πού το κακό; Ο πλεονασμός είναι πολύ συνήθης στη γλώσσα αρχαιόθεν», σημειώνει η καθηγήτρια.
Ο πλεονασμός και η σημασία του «καλού»
«Αίφνης πλεονασμός υπάρχει και στη λέξη λυκόφως, αφού η λέξη δεν προέρχεται από τον λύκο, όπως μας δίνεται η εντύπωση, αλλά από κάποια λέξη λύκη που σήμαινε "πρωινό φως", ομόρριζη με το λατινικό lux = φως!» διευκρινίζει η κυρία Καμπάκη.
«Για να επανέλθω στο θέμα, στην ευχή μας έχουμε δύο συνθετικά που σημαίνουν… φως! Είτε, λοιπόν, λέμε "καλή επιτυχία", είτε "καλή λευτεριά", δεν εννοούμε πως θα μπορούσε κάποια επιτυχία να ήταν κακή, δηλαδή… αποτυχημένη, ή ότι μια γέννα θα μπορούσε, πόσο δε μάλλον ότι θα θέλαμε, να μην ήταν ανακουφιστική. Το "καλός", στις περιπτώσεις αυτές, σημαίνει "με το καλό να έρθει", "με το καλό να φτάσει" [η επιτυχία, η ημέρα της γέννας κ.ο.κ.], "μακάρι να πάνε όλα κατ’ ευχήν", "γεροί να ’μαστε", "άμποτε"».
«Θα το καταλάβει ακόμη πιο εύκολα κάποιος με το εξής παράδειγμα: "Καλή πατρίδα, σύντροφε", ήτοι: "Με το καλό να επιστρέψεις στην πατρίδα μας, σύντροφε". Τα ίδια και με το "Καλό Παράδεισο", κουβέντα όμως που είναι στ’ αλήθεια παμπάλαια: ο θάνατος νοείται σαν η αρχή ενός ταξιδιού προς τον άλλο κόσμο, και οι ζωντανοί εύχονταν πάντα να ήταν εύδρομο το ταξίδι αυτό, και ο προορισμός του ο καλύτερος δυνατός: ο Παράδεισος».
Γιατί δεν είναι λάθος να τη λέμε
«Κατ’ αυτά, και το "Καλή Παναγιά" δεν έχει να κάνει με το καλός-κακός, ή με την καλή ή την… κακιά Παναγία. Δεν σημαίνει καν την ίδια την Παρθένο Μαρία — αλλά τη γιορτή της, την εορτή της Κοιμήσεως: "της Παναγιάς". Σημαίνει απλούστατα, "Με το καλό να φτάσει η μέρα του Δεκαπενταύγουστου, η γιορτή της Παναγίας, το πανηγύρι, το κατακαλόκαιρο"» προσθέτει.
«Είναι μια απλή, κατανοητότατη, επίσης πολύ παλιά ευχή, που, πιθανόν, δεν την έλεγαν στο δικό μας τόπο αλλά σε κάμποσους άλλους, κυρίως νησιωτικούς τόπους!» καταλήγει.
«Μη διστάζετε λοιπόν να την πείτε, αν σας βγαίνει!»
